ءىز-ءتۇسسىز كەتكەن ادامنىڭ ۇكىمى

بــــسم الله الرّحـمن الرّحـيم

اسا مەيىرىمدى، ەرەكشە راقىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن.

الحمد لله ربّ العالـمين و الصّلاة و السّلام على خير خلقه مـحمّدٍ و آله و أصحابه أجـمعين

بارشا ماداق اتاۋلى الەمدەردىڭ راببىسى اللاعا ءتان. ادامزاتتىڭ اسىلى مۇحاممەدكە، ونىڭ وتباسى مەن بارشا ساحابالارىنا سالاۋات پەن سالەم بولعاي!

شاريعات بويىنشا، ءىز-ءتۇسسىز كەتكەن دەپ ەشبىر جەردە تىركەلمەگەن، ءتىرىسى دە، ءولىسى دە بەلگىسىز، ارتىنان ارناۋلى ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارى جۇرگىزىلگەن ادامعا ايتىلادى[1].

ءىس-ءتۇسسىز جوعالعان ادامنىڭ قايتىس بولعاندىعى ناقتى انىقتالمايىنشا ءتىرى سانالىپ، ونىڭ مۇددەسىنە زيان كەلتىرەتىن تومەندەگى جاعدايلاردىڭ قۇقىقتىق كۇشى ساقتالادى: نەكەسى بۇزىلمايدى; مال-دۇنيەسى ميراسقورلارى اراسىندا بولىنبەيدى; وعان قاتىستى كەلىسىمشارتتاردىڭ كۇشى جويىلمايدى جانە ت.ب.

ال وزگەنىڭ مۇددەسىنە زيان كەلتىرەتىن جاعدايلاردا ولگەن بولىپ ەسەپتەلىپ، تومەندەگى جاعدايلاردىڭ قۇقىقتىق كۇشى ساقتالمايدى:  وزگە ادامنان مۇرا المايدى; ونىڭ ۇلەسى ءادىل ادامعا (ۋاكىلگە) امانات ەتىپ تاپسىرىلادى.

ۋاكىل ونىڭ بارلىق مۇلىكتەرىن ەسەپكە الادى، ونى جۇمسايدى، استىق ءونىمىن جيناپ الادى، جەمىستىڭ بۇلىنۋىنە جول بەرمەيدى، جالگەرلىك اقىسىن الادى، قارىزدىڭ ەسەبىن جۇرگىزەدى[2]. حانافي مازحابى بويىنشا جوعالعان ادامنىڭ ءولى-ءتىرىسى انىقتالماسا، جاسى توقسانعا جەتپەيىنشە ءولدى دەپ ۇكىم ەتىلمەيدى.

الايدا ۇشاق بورتىنىڭ قۇلاۋى، سۋعا باتۋى، ءورت اپاتى سەكىلدى قايتىس بولۋ ىقتيمالدىعى جوعارى بولعان توتەنشە جاعدايلاردا مۇددەلى تۇلعالاردىڭ ارىزىمەن قازي (سوت) جوعالعان ادامعا مەرزىمنەن بۇرىن ءولدى دەپ ۇكىم شىعارا الادى.

كۇيەۋى حابار-وشارسىز كەتىپ، ءولى-ءتىرىسى بەيمالىم بولسا، زايىبى سابىر ەتىپ، ار-نامىسىن ساقتاپ جۇرگەنى ابزال. الايدا، جەسىرلىك تاۋقىمەتى ونى تۇرمىسقا شىعۋعا ءماجبۇر ەتسە، قازيعا شاعىم تۇسىرگەن ۋاقىتتان باستاپ 4 جىل وتكەننەن كەيىن قازي بەلگىلى تارتىپپەن ولاردى اجىراتا الادى[3]. ءىز-ءتۇسسىز كەتكەن ادامعا ءولدى دەپ ۇكىم شىعارىلعاننان سوڭ جۇبايى 4 اي 10 كۇن عيددا مەرزىمىن كۇتەدى، جالگەرلىك شارتتارى توقتايدى، مۇلكى قالعان مۇراگەرلەردىڭ اراسىندا بولىنەدى. ەگەر ءتىرى ەكەندىگى بەلگىلى بولسا نەمەسە ۋاقىت ءوتىپ ءتىرى ورالسا، مارقۇم بولعان تۋىستارىنان ميراستان ءوز ۇلەسىن الادى، ميراسقورلاردىڭ قولىنداعى مال-دۇنيەسىن وزىنە قايتارىپ الادى.

بىراق جۇمسالعان دۇنيەسىن سۇرامايدى. الايدا، ازاماتتى قايتىس بولدى دەپ جاريالاۋ ونىڭ قۇقىقتىق ارەكەت ەتۋ قابىلەتتىلىگىن توقتاتپايدى. قايتىس بولدى دەپ جاريالانعان تۇلعا شىن مانىندە ءتىرى بولىپ، باسقا جەردە ءومىر ءسۇرىپ، مامىلە جاساسا، ونىڭ زاڭدى كۇشى ساقتالادى.

ۇكىم

  1. ولگەندىگى راستالعانعا دەيىن جوعالعان ادامنىڭ نەكەسى ساقتالادى، مال-دۇنيەسى ميراسقورلارى اراسىندا بولىنبەيدى، ونىمەن جاسالىنعان كەلىسىمشارتتاردىڭ كۇشى جويىلمايدى.
  2. ءتىرى ەكەندىگى راستالعانعا دەيىن ول وزگە ادامنان مۇرا المايدى. قازي (سوت) ونىڭ اتىنان ءبىر ۋاكىلدى تاعايىندايدى. ۋاكىل ونىڭ بارلىق مۇلىكتەرىن ەسەپكە الادى، ونى جۇمسايدى، استىق ءونىمىن جيناپ الادى، جەمىستىڭ بۇلىنۋىنە جول بەرمەيدى، جالگەرلىك اقىسىن الادى، قارىزدىڭ ەسەبىن جۇرگىزەدى.
  3. حابار-وشارسىز كەتكەن ادامنىڭ جاسى 90-عا جەتكەندە ءولدى دەپ ۇكىم بەرىلەدى. بىراق، كەيبىر توتەنشە جاعدايلاردا مۇددەلى تۇلعالاردىڭ ارىزىمەن قازي (سوت) جوعالعان ادامعا مەرزىمنەن بۇرىن ءولدى دەپ ۇكىم شىعارۋى مۇمكىن.
  4. ءولدى دەپ ۇكىم شىعارىلعاننان كەيىن نەكە بۇزىلادى، جۇبايى 4 اي 10 كۇن عيددا مەرزىمىن كۇتەدى، جالگەرلىك شارتتارى توقتايدى، مۇلكى قالعان مۇراگەرلەردىڭ اراسىندا بولىنەدى.
  5. ءولدى دەپ ۇكىم شىققاننان كەيىن ءىز-ءتۇسسىز كەتكەن ادامنىڭ ءتىرى ەكەندىگى بەلگىلى بولسا نەمەسە بەلگىلەنگەن ۋاقىت ءوتىپ، ءتىرى ورالسا، مارقۇم بولعان تۋىستارىنان وزىنە تيەسىلى ميراستى الادى، ميراسقورلارعا بەرىلىپ كەتكەن مال-دۇنيەسىن قايتارىپ الا الادى، ال جۇمسالعان دۇنيەسىن سۇرامايدى.

[1] «فاتحۋ باب ءال-عينايا في شارحي كيتاب ان-نۋقايا»، 3/316.

[2] «ءال-احۋال اش-شاحسيا»، مۋحامماد قادري باشا، 3/1397-1404.

[3] «حاشياتۋ يبن ابيدين»، 4/486.

  • 5

رەداكتسيا جايلى

قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ شىمكەنت قالاسى بويىنشا وكىلدىگى، شىمكەنت ورتالىق "Halifa Al-Nahaian Aqmeshiti" مەشىتى. مەكەن جايى: قر شىمكەنت قالاسى، تەمىرلان تاس جولى، ن/ز تەل: 8(7252)45-33-38

رەداكتسيانىڭ بارلىق جازباسىن كورۋ →

كوممەنتاري: