Qwrban ayt – wlıq mereke

Qwrban — arab tilinde «jaqındau» degendi bildiredi, yağni jasağan sauap ister arqılı jürekti tazartıp, Allağa jaqınday tüsu. Al şariğattağı termindik mağınası — «şarttarımen sanasa otırıp qwlşılıq nietimen mal bauızdau» degenge sayadı.

Qwrbandıq şaludıñ mänisiniñ keñdigin wğınu üşin dinniñ ne ekenin, qwlşılıqtıñ ne üşin jasalatının jaqsı bilgen jön. Mına keñ-baytaq ğalamdı jaratqan qwdiretti Alla jer betindegi sanalı pendelerin bekerge jaratpağan Qasietti kitabı Qwranda:

وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ«Men jındar men adamdardı (Meni tanıp), mağan ğana qwlşılıq jasasındep jarattım»[1] dep, adamnıñ jaratıluındağı maqsat – qwlşılıq, Allağa  bağınu, razılığına wmtılu ekenin bayandaydı.

Qwrbandıq şalu tek mal bauızdaumen ğana şektelmeydi. Onda adamnıñ işki nieti, şın peyili, dinge bekemdigi, taqualığı, basqalarğa janaşırlığı tarazığa tüsedi. Sonday-aq pendeniñ pendeşiligi men märttigi, sarañdığı men jomarttığı da sınaladı.    Mwsılman adam qara bastıñ qamın ğana oylamauı tiis. Özim ğana işsem, jesem, özim toq bolsam boldı, basqalar ne bolsa ol bolsın degen tüsinik oğan jat. Öytkeni Payğambarımız ﷺ: «Körşisi aş kezde özi toq tünegen adam bizden emes», «Öziñe tilegen jaqsılıqtı basqağa da tilemeyinşe şınayı mwsılman bola almaysıñ», «Şın mäninde mwsılmandar bir-birine bauır» degen. Payğambarımızdıñ ﷺ hadisteri külli mwsılman jwrtşılığın bir-birine janaşır boluğa, qamqorlıq jasauğa, qinalğandarğa kömektesuge, jağdayı naşarlarğa qarasuğa, özara meyirimdi boluğa şaqıradı.

Babamız Ibrahimnen bastau alğan qwrban ayt wlı kün bolıp sanaladı. Al keybir ğwlamalar osı düniedegi eñ qayırlı, tipti arafa küninen de artıq kün degen. Belgili künderdi wlıqtau adam balasınıñ taqualığınan da habar beredi. Osı künderi Allanıñ rahımına jaqındau üşin taqualığı men ıqılastı arttıratın mezgil. Bwl jayında Alla Tağala Qwran Kärimde:

وَمَن يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى الْقُلُوبِ«Kim Allanıñ belgilerin wlıqtasa, şındığında ol jürektiñ taqualığınan»[2].

Ayt meyramı negizinen mwsılman qauımı üşin wlıq mereke quanış. Payğambarımız ﷺ Medine qalasına qonıs audarıp kelgende, Medine halqı bwrınnan qalğan eki kündi tañdap alıp toylaytın bolğan. Olardıñ toylap jürgen meyramdarınıñ ornına payğambarımız ﷺ «Şındığında Alla Tağala senderge ol eki künniñ ornına eki jaqsı kün berdi. Olar Oraza aytı men Qwrban aytı» dep eskirgen mereke künderiniñ ornın auıstırğan. Jalpı mwsılman adam üşin osı düniede üş ayt bar.

Ärbir aptanıñ jwması ayt, al jılına eki ret keletin ayttar olar oraza jäne qwrban ayt künderi. Jwmanıñ erekşe boluınıñ birden-bir sebebi jwma küni Adam ﷺ jaratılıp, sol jwma küni peyişke kirgizildi. Osı jwma küni peyişten şığarıldı, qiyamet küniniñ sağatı da sol küni boladı. Sondıqtan da jwma küni aptanıñ işindegi wlıq küni bolsa, qwrban ayt ta jıldıñ wlıq küni dep qabıldaymız. Sebebi Payğambarımız ﷺ mübäräk hadisinde:

«إِنَّ أَعْظَمَ الأَيَّامِ عِنْدَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يَوْمُ النَّحْرِ ثُمَّ يَوْمُ الْقَرِّ».«Alla Tağala aldındağı en qayırlı künder ol — qwrban ayt küni men zulhijja ayınıñ 11-şi küni»[3] degen.

Sonımen qatar Qwran Kärimniñ Fäjr süresiniñ 3-şi ayatında Alla Tağala osı kündermen ant qılğan.

وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرJwpqa jäne taqqa sert![4]

Ibn Abbas (Alla oğan razı bolsın) osı ayattı täpsirlegende «şafğ» sözine qwrban küni «uätr» sözine arafa küni dep tüsinik bergen. Osı kün wlı qajılıq küni dep te ataladı. Sebebi qajılıq amaldarınıñ basım köpşiligi osı küni öteledi. Qajılar osı küni Muzdalifadan Minağa barıp şaytanğa tas laqtırıp, şaştarın qısqartıp, qwrbandıqtarın şalıp, ifada yağni, parız tauafın ötep, Mina tauına Täşriq künderin ötkizu üşin baradı. Osılayşa eñ negizgi amaldar orındaladı. Sonımen qatar taşriq künderi jayında Qwran Kärimniñ Baqara süresiniñ 203 ayatında:

واذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَات«Sanaulı künderi Alla Tağalanı eske alındar»[5] dep körsetilgen.

Ibn Abbas (Alla oğan razı bolsın) belgili  künder ol — Zulhijja ayınıñ 10 küni, sanaulı künder ol — taşriq künderi dep tüsindirgen.

Osı künderi oraza wstau haram qılınğan. Al,  Payğambarımız ﷺ öz hadisinde:

«أَيَّامُ التَّشْرِيقِ أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ وَذِكْرٍ لِلَّهِ«Taşriq künderi tamaq, su işu jäne Alla Tağalanı eske alu künderi»[6] degen.

Basqa bir hadiste:

«يَوْمُ عَرَفَةَ وَيَوْمُ النَّحْرِ وَأَيَّامُ التَّشْرِيقِ عِيدُنَا أَهْلَ الإِسْلاَمِ، وَهِيَ أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ«Arafa, qwrban şalu jäne taşriq aytu künderi mwsılmandar arasında tamaq işu künderi»[7] deydi.

Qwrban ayt küni jasalatın eñ abzal amal jayında payğambarımız ﷺ:

”مَا عَمِلَ ابْنُ آدَمَ يَوْمَ النَّحْرِ عَمَلًا أَحَبَّ إِلَى اللهِ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ هرَاقَةِ دَمٍ، وَإِنَّهُ لَيَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقُرُونِهَا وَأَظْلَافِهَا وَأَشْعَارِهَا، وَإِنَّ الدَّمَ لَيَقَعُ مِنْ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ بِمَكَانٍ قَبْلَ أَنْ يَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ، فَطِيبُوا بِهَا نَفْسًا”

Imam Tirmizi riuayat qılğan Ayşa (r.a.) anamızdan jetken Payğambarmızdıñ ﷺ hadisinde «Qwrban ayt küni adam balasınıñ izgi amalınıñ Alla Tağalağa en süyiktisi qwrbandıq qoydı soyu. Şındığında qiyamet küni sol qoydıñ müyizi, jüni jäne twyaqtarı alıp kelinedi. Ağızılğan qanı Allanıñ qalauımen jerge tüspesten bwrın bir jerge tüsedi, olar soğan qattı quanadı»[8] degen.

Ayt namızına barudıñ ädepterine keler bolsaq payğambarımız ﷺ:

كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا يَخْرُجُ يَوْمَ الْفِطْرِ حَتَّى يَطْعَمَ, وَلَا يَطْعَمُ يَوْمَ الْأَضْحَى حَتَّى يُصَلِّيَ

Imam Tirmizi riuayat qılğan hadiste «Payğambarımız  oraza ayt namazına tamaq işpey barmaytın, qwrban ayt namazına tamaq işpey baratın edi»[9] deydi.

Bwl wlıq merekede mwsılman adam şaması kelgenşe meşitke jaña kiim kiip, ätirlenip barğan abzal. Imam Mälik: «Men ğalımdardıñ ayt künderinde jasanudıñ jäne hoş iister jağudıñ abzal ekendigi turalı aytatının estigenmin», – deytin.

Qwrban aytta qwrban şaludıñ ükimi

Hanafi mäzhabında qwrban aytta şaması jetkenderge qwrban şalu – uäjip.

Alla Tağala Qwran Kärimde payğambarımızğa ﷺ :

فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ «Namaz oqı jäne qwrban şal»[10]– dep, ämir etip, qwrban şaludıñ uäjiptigin bildirgen. 

Payğambarımız ﷺ:

مَنْ وَجَدَ سَعَةً فَلَمْ يُضَحِّ فَلَا يَقْرَبَنَّ مُصَلَّانَا«Kimde-kim mümkinşiligi bola twra qwrban şalmasa, bizdiñ namaz oqitın jerimizge jaqındamasın!» – dep bwyırğan[11].

Qwrban şalu kimge uäjip?

Qwrban şalu uäjip bolu üşin tömendegi mına şarttar boluı qajet.

  1. Mwsılman bolu;
  2. Qwrban ayt uaqıtında jolauşı bolmau;
  3. Negizgi qajetterden tıs nisap mölşerindegi qarjığa ie bolu. Nisap mölşeri – 85 gramm altın yaki qwnına teñ keletin aqşa[12]. Zeket ğibadatı siyaqtı qwrbannıñ uäjip boluı üşin nisap mölşerine jetken malğa bir jıl tolu şart emes. Qwrban şalğan uaqıtta mindetti türde niet etu kerek. Öytkeni, maldı ğibadat üşin soyatını siyaqtı, tek qana etin paydalanu üşin de soyuğa boladı[13].

Eskertu: Nisap mölşerinde artıq qarajatı bolmasa da kedey mwsılman kisiniñ qwrban şaluına boladı. Şalğan qwrbandığı näpil qwrban ükiminde boladı.

Qwrban şaludıñ uaqıtı:

Qwrban şaludıñ uaqıtı qwrban ayttıñ birinşi küni ayt namazınan keyin bastalıp, aytıñ üşinşi küni aqşamğa az uaqıt qalğanğa deyin jalğasadı. Qanday da bir mañızdı şariği sebepke baylanıstı qwrban ayt namazına bara almay, ayt namazın oqımağan kisi namaz oqıp bolatınday uaqıt ötkennen keyin qwrbanın şala beruine boladı. Ayt namazdan bwrın şalınğan mal qwrbandıq bolıp eseptelmeydi.

Qwrbandıqqa jaramdı maldar:

Qoy, eşki, siır jäne tüye maldarın ğana qwrbandıqqa şaluğa boladı. Qwrban retinde şalınatın qoy jäne eşki kem degende bir jasar, siır eki jasar, tüye bes jasar boluı kerek. Altı-jeti aylıq toqtı bir jasar qoy siyaqtı semiz, etti bolsa, qwrbandıqqa şaluğa jaraydı. Qoy men eşkiniñ erkegin, siırdıñ wrğaşısın şalu abzal. Elik, arqar siyaqtı añdar men tauıq, qoraz, qaz, üyrek siyaqtı qwstar qwrban retinde soyılmaydı.

Qoy nemese eşkini tek bir adam qwrban retinde şala aladı. Al siır nemese tüyeni yağni, iri qaranı bir kisiniñ jalğız özi üşin şaluına boladı. Sonday-aq jeti kisige arnap, ortaq şalularına boladı. Qwrbandı ortaqtasıp şalğan uaqıtta ärbir adam qwrban şalu nietimen ortaqtasuı kerek. Bir kisi qwrban üşin, al ekinşi bir kisi tek qana etin alu nietimen ortaqtassa, şalınğan mal barlıq ortaqtar üşin qwrban bolıp eseptelmeydi.

Qwrbandıqqa jaramaytın maldar:

Mınaday kemşiligi bar maldar qwrbandıqqa jaramsız bolıp sanaladı.

  • Bir közi soqır
  • Soyılatın jerge jete almaytın därejede köterem
  • Qwlağı nemese qwyrığı tumadan joq nemese basım böligi kesilgen
  • Tisteriniñ köbi tüsip qalğan
  • Emşekteriniñ bası jwlınıp qalğan
  • Bir müyizi nemese ekeui de tübinen sınğan.

Qwrban şaluı uäjip bolğan kisiniñ qwrbandıq malında atalmış kemşilikterdiñ bireui satıp alğannan keyin payda bolsa nemese alğan malı ölip qalsa, qaytadan qwrbandıqqa jaraytın mal satıp alıp şaluı kerek. Al qwrban şalu uäjip bolmasa da, sauap üşin şaludı niet etken kedey adamnıñ satıp alğan qwrbanında bir kemşilik payda bolsa, sol maldı şala beredi. Tipti qwrban şaluı uäjip bolmağan kedey adam boyında kemşiligi bar maldı satıp alıp, qwrban retinde şaluına boladı. Öytkeni, kedey adamnıñ şalğan qwrbandığı– näpil qwrban. Näpil ğibadatta keşirim bar.

Qwrban şaluda ökildik:

Qwrbandıq malın mümkinşilik bolsa, moynına uäjip bolğan adamnıñ özi şalğanı abzal. Jäne onıñ sauabı mol. Alayda özge bireuge ökildik beruine de boladı. Qwrban şaluı uäjip kisi basqa bir adamdı telefon arqılı nemes hat siyaqtı joldarmen öziniñ ornına basqa adamdı ökil retinde qwrban şaluı üşin tağayınday aladı. Ökilge «meniñ ornıma qwrban alıp, şal» dep aytılğan uaqıtta, ökil sol adamnıñ atına qwrban alıp şaladı.

Qwrban malı qalay şalınadı?

  • Qwrban retinde şalınatın maldı qinamau üşin, ötkir pışaq qoldanu kerek. Maldı soyu üşin jerge jatqızğannan keyin pışaqtı köz aldında jalaqtatıp, qayrau – mäkrüh. Al, qinamay soyu – sünnet.
  • Qwrban retinde şalınatın mal qwbılağa qarata jatqızılıp, dwğa retinde mına ayat oqılğan abzal:

إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ لَا شَرِيكَ لَهُ ۖ

Oqıluı: «Inna salati ua nusuki ua mahiaia ua mämäti lillähi Rabbil ‘alamina lä şärika läh»

Mağınası: «Meniñ namazım da basqa ğibadattarım, ömirim de, ölimim de bükil älemderdiñ Rabbısı bir  Allağa arnaladı. Onıñeş serigi joq».[14]

Odan keyin:

اللهُ أكْبَرُ اللهُ أكْبَرُ, لا إلَهَ إلاَّ اللهُ وَاللهُ أكْبَرُ, اللهُ أكْبَرُ وَلِلَهِ الْحَمْدُ

«Allahu äkbar, Allahu äkbar lä ilaha illallahu, uAllahu äkbar, Allahu äkbar ua lillahil-hamd» – dep, täkbir aytıp, «Bismillahi, Allahu äkbar» – dep bauızdaladı. Tek qana qwrbannıñ iesiniñ ğana «Bismillahi, Allahu äkbar» – deui jetkilikti emes. Qwrbandı bauızdağan adam da «Bismillahi, Allahu äkbar» – deui kerek. Ädeyi wmıtpastan «Bismillah» dep aytpasa, qwrbannıñ etin jeuge bolmaydı. Öytkeni, Allanıñ atı aytılıp, bauızdalmağan maldıñ etin jeu – haram. Qwrbannıñ iesi qwrbandı bauızdayın dep jatqan qasaptıñ qolınıñ üstine qolın qoyıp, birge bauızdasa, ekeuiniñ de «Bismillah» dep aytuları kerek. Soyılatın mal qwrban nietimen bauızdalu kerek.

  • Maldıñ janı şıqqannan keyin barıp qana terisi sıpırıladı. Janı şıqpay jatıp basın kesip alıp tastau nemese terisin sıpıru–mäkrüh.

Qwrbandıqqa şalınğan maldıñ eti men terisi

Bay nemese kedey bolsın qwrban aytta şalğan qwrbandığınıñ etin jeuine boladı. Qwrbandıqqa şalınğan maldıñ etin üş bölikke bölip taratu –mwstahap. Bir böligi – tuğan-tuıs, körşilerine bay bolsa da sıyğa tartıladı, ekinşi böligi – kedey jäne mwqtaj adamdarğa, üşinşi böligi – öziniñ otbasına, bala-şağasına beriledi. Biraq şalınğan maldı tügeldey kedey-mwqtajdarğa taratuğa bolatını siyaqtı, tügeldey öziniñ otbasına qaldıra aladı.

Qwrbandıqqa şalınğan maldıñ etin, terisin, siraqtarın, basın jäne sütin satu – mäkrüh. Qwrban malınıñ atalmış bölşekteri satılğan jağdayda qwnı kedeylerge sadaqa retinde beriledi. Qwrbandıqqa şalınğan maldıñ terisin kedeylerge, qayırımdılıq qorlarına beruge boladı.

Köz jwmğan kisi üşin qwrban şaluğa bola ma?

Ölgen kisi öziniñ atına qwrban şaludı tapsırıp ketpese de, sauabın ölige bağıştau nietimen qwrban ayt künderinde qwrban şaluğa boladı. Şalğan qwrbanınıñ etinen jeuine rwqsat. Biraq öliniñ tapsırıp ketken ösietin orındau nietimen şalğan qwrbanınıñ etinen jeuge bolmaydı. Etin tolıq sadaqa retinde taratu kerek.

Quanış, şattıq körinis tabu:

Ayt barşa mwsılmandandıñ merekesi bolğandıqtan, onı eñbektegen baladan eñkigen şalğa deyin sezinui tiis. Sıylıqtar taratılıp, merekelik mädeni şaralar wyımdastırıluı abzal amaldardan. Jüzden asa wlt ökili twrıp jatqan elimizdegi ärbir azamat osı merekeniñ lebin sezinui qajet. Wltaralıq, dinaralıq baylanıstı küşeytu maqsatında ayt meyramına oray qwttıqtaular taratılıp, arnayı dastarhandar jayıladı. «Bir-birleriñe  sıylıq beriñder, süyispenşilikteriñ artadı» degen hadisti negizge alğan qazaq dalasında qonaq kädesi, süyinşi, bayğazı, tağı basqa adamdardı jaqındıqqa aparatın amaldar  köp. Solardıñ biri – ayttıq swrau. Ayt merekesimen qwttıqtap, ayttıq swrağan jandı qazaq betin qaytarmay qolda bar sıylıqtarın ayamağan. Mine bwl ğasırlar öte dästürge aynalıp, büldirşinder üşin ayttıñ bir keremet körinisi bolıp este qalğan. 

Namaz bitken soñ mwsılmandar qol alısıp, tös qağısıp, bir-birin Ayt merekesimen qwttıqtaydı, jaqsı tilekterin aytadı. Renjisip qalğan ağayın-tuıs, jora-joldas bir-birinen keşirim swrap jarasadı. Al äyelder qauımı üyde qazan asıp, dastarqan jayıp, ayttıq şay äzirleydi. Körşi-qolañ bir-biriniñ üyine kirip däm auız tiedi, şañıraq iesine aman-saulıq tilep, aytpen qwttıqtaydı. Hadiste kelgendey, ayt küni payğambarımız ﷺ adamdarğa bılay dep aytqan:

يَا أَيُّها النَّاس أَفْشُوا السَّلامَ وَأَطْعِمُوا الطَّعامَ وَصِلوا الْأَرْحَامَ وَصَلوا بِالليلِ وَالنَّاسُ نِيامٌ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بِسَلَامٍ«Ey, adamdar, bwl küni sälem jayıñdar, tamaqtandırıñdar, tuıstıq qatınastı küşeytiñder jäne adamdar wyqıda bolğan kezde namaz oqıñdar, eş alañsız jännatqa kiresiñder»[15] degen.

Sol sekildi özi jaqsı körgen bauırın ayt küni ziyarat etui mwsılman adamdı ülken sauapqa keneltedi. Äsirese, osı mereke küni ata-anağa degen meyirimdilik olarğa sıy-siyapattar jasau igi amaldardan.

Ayt merekesiniñ basqa merekelerden erekşeligi —  quanış şattıqpen birge Allağa degen qwlışılıqtıñ qatar jüruinde, suıp bara jatqan tuıstıq qatınastardıñ qayta jandanuı, aşu, ıza kernegen jürekterdiñ jibip, Allanıñ raqımın talap etui.

[1] Zariyat süresi, 56-ayat.

[2] Haj süresi, 32-ayat.

[3] Äbu Daud hadister jinağı

[4] Fäjr süresi, 3-ayat.

[5] Baqara süresi, 203-ayat.

[6] Müslim hadister jinağı.

[7] Tirmizi hadister jinağı.

[8] Tirmizi hadister jinağı.

[9] Tirmizi hadister jinağı.

[10] Käusar süresi, 2-ayat

[11] Ahmad hadister jinağı

[12] Şamamen 1530000 teñge

[13]  Islam ğılımhalı kitabı

[14] Änğam süresi, 162-ayat.

[15] Ibn Mäjä, Tirmizi hadister jinağı

Qwrban ayt – wlıq mereke

Redakciya jaylı

Qazaqstan mwsılmandarı dini basqarmasınıñ Şımkent qalası boyınşa ökildigi, Şımkent ortalıq "Halifa Al-Nahaian Aqmeshiti" meşiti. Meken jayı: QR Şımkent qalası, Temirlan tas jolı, n/z Tel: 8(7252)45-33-38

Redakciyanıñ barlıq jazbasın köru →

Kommentarii: